Artykuł

Jak pomóc rodzicom i dziadkom bezpiecznie kupować w internecie – poradnik dla rodziny

• Zespół Hubilado

Bezpieczne zakupy w internecie dla seniorów: jak rozmawiać z bliskimi, jakie zasady ustalić w rodzinie i co zrobić, gdy oszust już napisał lub zadzwonił.

Twoja mama zamawia przez internet książki, a dziadek odkrył wyprzedaże na Facebooku? To dobra wiadomość. Zakupy online oszczędzają czas i dźwiganie ciężkich toreb. Oszuści też jednak wiedzą, że starsze osoby bywają uprzejme i ufne, a do tego często nie chcą „zawracać głowy” rodzinie.

Ten poradnik nie ma straszyć. Bezpieczne zakupy w internecie dla seniorów to przede wszystkim kilka prostych nawyków, które ustalicie wspólnie. Znajdziesz tu plan rozmowy, zasady dla całej rodziny, ustawienia telefonu i opis oszustw, na które warto szczególnie uważać.

Zacznij od rozmowy, a nie od wykładu

Nikt nie lubi słyszeć, że „da się nabrać”. Jeśli zaczniesz od listy zakazów, usłyszysz pewnie „przecież wiem” i temat się zamknie. Lepiej działa spokojna, zwykła rozmowa.

  • Zapytaj, co bliska osoba już kupuje w sieci i gdzie. Pochwal to, co robi dobrze.
  • Opowiedz o własnych doświadczeniach. Każdy dostał kiedyś podejrzanego SMS-a. Gdy przyznasz, że Ciebie też ktoś próbował oszukać, rozmowa przestaje przypominać egzamin.
  • Powiedz wprost, że nie ma się czego wstydzić. Oszuści to zawodowcy. Najważniejsze, żeby rodzic czy dziadek zadzwonił do Ciebie od razu, a nie ukrywał problem przez tydzień.
  • Usiądźcie razem przy pierwszych zakupach. Jeśli zastanawiasz się, jak nauczyć babcię kupować w sieci, zróbcie to na jej telefonie i jej rękami, a nie na Twoim urządzeniu.

Kilka stałych zasad dla całej rodziny

Proste reguły działają lepiej niż długie instrukcje. Ustalcie kilka zasad i niech obowiązują wszystkich, także Ciebie. Wtedy nikt nie poczuje się pouczany.

  1. Nie płacimy zwykłym przelewem w nieznanym sklepie. Jeśli sklep przyjmuje tylko przelew na numer konta, szukamy innego sprzedawcy.
  2. Nie podajemy danych karty po kliknięciu linku z SMS-a lub e-maila. Paczki, rachunki i konto w banku sprawdzamy w oficjalnej aplikacji albo wpisując adres strony samodzielnie.
  3. „Zadzwoń, zanim zapłacisz więcej niż…” Ustalcie kwotę, np. 200 zł. Przy większym zakupie wystarczy krótki telefon do Ciebie. To nie kontrola, tylko druga para oczu.
  4. Rodzinne hasło. Wymyślcie słowo, które zna tylko rodzina. Jeśli ktoś dzwoni lub pisze jako wnuczek i prosi o pieniądze, pytamy o hasło. Takie „rodzinne hasło” do potwierdzania tożsamości osoby proszącej o pomoc finansową zaleca też policja.
  5. Nikomu nie podajemy kodu BLIK, haseł ani kodów z SMS-ów. Nawet „wnuczkowi” na Messengerze i nawet „pracownikowi banku”.
  6. Pośpiech to sygnał, żeby się zatrzymać. Gdy słyszymy „tylko dziś”, „paczka wróci do nadawcy” albo „konto zostanie zablokowane”, odkładamy telefon i dzwonimy do kogoś z rodziny.

Przygotuj telefon i komputer

Dobrze ustawione urządzenie pomoże wyłapać część zagrożeń. Poświęć na to jedno popołudnie.

  • Włącz automatyczne aktualizacje systemu, przeglądarki i aplikacji. Aktualizacje często łatają luki bezpieczeństwa.
  • Instaluj aplikacje tylko z oficjalnych sklepów, czyli z Google Play lub App Store. Pomóż zainstalować aplikację banku i aplikacje firm kurierskich, z których korzysta bliska osoba.
  • Włącz powiadomienia w aplikacji bankowej o transakcjach. Wtedy nieznana płatność od razu rzuci się w oczy.
  • Sprawdź limity. Wiele banków pozwala w aplikacji obniżyć limity płatności kartą lub przelewów. Zobacz, co oferuje bank Twojego bliskiego. Ustawienie limitów transakcji zaleca też Urząd Komunikacji Elektronicznej.
  • Powiększ czcionkę w telefonie i przeglądarce. Łatwiej wtedy zauważyć dziwny adres strony albo literówkę w nazwie sklepu.
  • Zapisz w kontaktach numer infolinii banku z karty lub z oficjalnej strony banku, a obok swój numer.

Wytłumacz też, co oznacza czerwona plansza z napisem „Uwaga! Ta strona stanowi zagrożenie”. Pokazują ją operatorzy korzystający z Listy Ostrzeżeń CERT Polska, gdy strona na niej figuruje. Wtedy po prostu zamykamy kartę. Więcej o tej liście przeczytasz w artykule Lista Ostrzeżeń CERT Polska i gdzie zgłosić fałszywy sklep.

Jakie metody płatności wybierać

Nie każda płatność daje taką samą ochronę.

  • Karta płatnicza. Daje możliwość skorzystania z procedury chargeback, czyli zwrotu pieniędzy przez bank, np. gdy towar nie dotarł. Obowiązują przy tym określone warunki i terminy.
  • BLIK. Jest wygodny, ale kod wpisujemy tylko w okienku płatności sklepu, który wcześniej sprawdziliśmy. Nigdy nie przekazujemy go innej osobie.
  • Zwykły przelew na numer konta w nieznanym sklepie to najgorszy wybór. Jeśli sklep okaże się fałszywy, odzyskanie pieniędzy zwykle jest bardzo trudne.
  • Płatność przy odbiorze. Wydaje się bezpieczna, ale CERT Polska przypomina, że przed zapłatą nie da się sprawdzić zawartości paczki. Oszust może wysłać coś zupełnie innego.

Zanim bliska osoba zatwierdzi płatność w aplikacji banku, niech zawsze sprawdzi kwotę, odbiorcę i rodzaj operacji. Jeśli coś się nie zgadza, nie potwierdza. Różnice między metodami opisujemy dokładniej w artykule Bezpieczne płatności w internecie: BLIK, karta czy przelew.

Trzy oszustwa, o których warto opowiedzieć

Nie musisz omawiać wszystkich sztuczek oszustów. Wystarczy, że bliska osoba rozpozna te trzy schematy.

Reklama „likwidacji sklepu” na Facebooku. Reklama pokazuje sklep, który rzekomo się zamyka i wyprzedaje towar z ogromnymi rabatami. CERT Polska opisuje ten chwyt: zamknięcie sklepu ma wiarygodnie tłumaczyć nierealnie niską cenę. Zasada jest prosta: nie kupujemy prosto z reklamy, tylko najpierw sprawdzamy sklep. Jak to zrobić, wyjaśniamy w poradnikach Jak rozpoznać fałszywy sklep w 5 krokach i 10 sygnałów ostrzegawczych w sklepie online.

SMS o „dopłacie” do paczki. Wiadomość mówi, że paczka czeka, ale trzeba dopłacić kilka złotych. Link prowadzi do fałszywej strony płatności, która wyłudza dane karty. InPost informuje, że nigdy nie wysyła SMS-ów z informacją o dopłatach ani z linkami do zewnętrznych stron. Poczta Polska przypomina, że nie wysyła SMS-ów z linkami do płatności za przesyłki. Status paczki sprawdzamy w aplikacji lub na stronie przewoźnika, a podejrzanego SMS-a przekazujemy bezpłatnie na numer 8080. Trafi wtedy do CERT Polska.

Telefon od „konsultanta banku” lub „policjanta”. Rozmówca mówi, że ktoś próbuje ukraść pieniądze, i każe działać natychmiast. Prosi o przelew na „bezpieczne konto”, instalację aplikacji albo podanie kodu. Na ekranie może się nawet wyświetlić nazwa banku, bo oszuści potrafią podszyć się pod numer. Według UKE prawdziwy pracownik banku nigdy nie poprosi o:

  • zainstalowanie aplikacji do zdalnego dostępu, np. AnyDesk,
  • login i hasło do bankowości,
  • pełne dane karty z kodem CVV2/CVC2,
  • wypłatę lub przelanie pieniędzy na inne konto.

Policja radzi w takiej sytuacji rozłączyć się, wziąć kilka głębokich wdechów i samodzielnie sprawdzić sprawę. Do banku dzwonimy na numer z karty lub ze strony banku, nigdy na numer podany przez rozmówcę. Przy telefonie „od wnuczka” dzwonimy do kogoś z rodziny na znany numer i pytamy o rodzinne hasło.

Co zrobić, jeśli coś się już stało

Najpierw jedno: bez wyrzutów. Bliska osoba, która przyzna się do błędu, potrzebuje wsparcia, a nie kazania. Tutaj liczy się czas.

  1. Najpierw bank. Zadzwońcie na infolinię z karty lub aplikacji. Jeśli dane karty trafiły na obcą stronę, zastrzeżcie ją. Zapytajcie, czy da się odzyskać pieniądze. CERT Polska podkreśla, że im szybsza reakcja, tym większa szansa.
  2. Zbierz dowody. Zrób zrzuty ekranu strony, SMS-ów i potwierdzenia płatności. Zapisz adres strony.
  3. Zgłoś stronę i SMS-a. Stronę zgłoś na incydent.cert.pl/phishing, a SMS-a przekaż na 8080.
  4. Zawiadom policję. Jeśli oszust właśnie jest w drodze po pieniądze albo nadal dzwoni, dzwoń na 112.

Jeśli sklep istnieje, ale nie oddaje pieniędzy, pomoże bezpłatna infolinia konsumencka: 801 440 220 lub 222 66 76 76. Dokładny plan działania znajdziesz w artykule Oszukał mnie sklep internetowy – co zrobić.

Jak Hubilado może pomóc Twojej rodzinie

Hubilado to bezpłatne rozszerzenie do przeglądarki Chrome. Ten sam test działa w formularzu na stronie głównej Hubilado. Nie trzeba zakładać konta, logować się ani płacić.

Wystarczy wkleić adres sklepu. Hubilado za pomocą AI analizuje aktualne opinie i recenzje, reputację sprzedawcy oraz sygnały wycieku danych. Pomija skargi subiektywne, np. na opóźnioną wysyłkę czy wolną odpowiedź obsługi. Wynik to prosty komunikat napisany dużą czcionką:

  • „W porządku!” to zielone światło: brak dowodów oszustwa i niezrealizowanych zamówień,
  • „Zwracaj uwagę!” oznacza, że warto się zastanowić, zanim poda się dane karty lub adres. Taki komunikat może się też pojawić przy bardzo nowym sklepie,
  • „Niebezpieczne!” oznacza udokumentowaną złą reputację sklepu. Nie kupujemy.

Z Hubilado możesz korzystać na dwa sposoby. Gdy bliska osoba zadzwoni z pytaniem o sklep, sprawdzasz go za nią. Możesz też nauczyć ją, żeby sama wklejała adres każdego nowego sklepu. To dobre uzupełnienie zasady „zadzwoń, zanim zapłacisz”. Hubilado nie zbiera danych osobowych, analizuje tylko adres sklepu, o który pytasz. Rozszerzenie znajdziesz, wpisując „Hubilado” w Chrome Web Store. Instalację krok po kroku opisujemy w artykule Wtyczka Chrome sprawdzająca sklepy.

Zasady na lodówkę

Wydrukuj tę listę albo przepisz ją dużymi literami i przyczep na lodówce lub obok telefonu.

  • Nie płacę zwykłym przelewem w sklepie, którego nie znam.
  • Nie klikam linków z SMS-ów o paczkach, dopłatach i blokadzie konta.
  • Nikomu nie podaję kodu BLIK, hasła ani kodów z SMS-ów.
  • Przed zakupem w nowym sklepie wklejam jego adres do Hubilado.
  • Zanim zapłacę więcej niż ……… zł, dzwonię do: ………………………
  • Ktoś dzwoni jako wnuczek i prosi o pieniądze? Pytam o rodzinne hasło.
  • Ktoś dzwoni z banku lub policji i każe przelać pieniądze? Rozłączam się i sam dzwonię do banku.
  • Podejrzany SMS przekazuję na numer 8080.
  • Gdy coś pójdzie nie tak, od razu dzwonię do banku, a potem do rodziny. Nie wstydzę się.

Przed Black Friday i świętami warto być szczególnie czujnym, o czym piszemy w artykule Fałszywe sklepy na Black Friday i święta. Najlepszy moment na rozmowę z rodzicami to najbliższy wspólny obiad. A zanim babcia znowu kliknie w reklamę wyprzedaży, sprawdźcie razem sklep na stronie głównej Hubilado.